Doğu Demokrasileri ve Türkiye’de Demokrasi
Köşe yazısı
Doğu’da Prematüre Kapitalizm
Doğu’da demokrasi, Batı kapitalizminin artı emekten elde ettiği fazla malı ihraç etmesinden sonra şekillendi: Doğu iktidarları, ithalata karşı yerli sermayeyi koruma ve kollama çabalarıyla milli sermayeli, devlet destekli, prematüre ve gerici bir kapitalizm yarattı. Bu iktidar sahipleri, sermaye birikimini yaratmak için feodal değerlerden, Doğu’nun mistik-teokratik iktidar üçgeninden uzakta kendilerini var edemezler.
Bu nedenle sol, kapitalizmle birlikte ortaya çıkmadı. Emekçilerin cılız sosyal politikaları hep tarihsel bir muhalefet olarak algılandığından sol, iktidar olmadan tüm kötülüklerin sebebi ve nedeni gösterildi; sağ iktidar klikleri muhalefeti kötüleyerek, kötü söylemlerle iktidarda kaldılar.
Muhalefet hem milliyetçi hem ümmetçi bağlamlarda algılanıp dinsel bağlamda ele alındığından hiçbir zaman birleşik bir yapı oluşturamadı. Muhalefet bölünerek çoğaldı, sayısı arttı; iktidar ise her zaman küçük bir oy fazlasıyla bile iktidar olabildi.
Sol Neden Bir Sınıftan Doğmadı?
Doğu’da kapitalizm kendi rüştünü ispat edemediğinden, yani içsel bir ekonomik gelişim olmadığından sermaye birikimini sağlayamadı. Bu yüzden burjuvazi, sermaye birikimi yapmak için her defasında sağ partilerin manipüle edici, sömürgen yapısını tercih ederek demokrasileri yok etti.
Sol, yeni sınıfın, yani kapitalizmin içinde doğmadı; aksine Orta Çağ toplumlarında mezheplerin iktidar kavgaları arasında kalan iktidar ve muhalefet blokları olarak kendini tarif etti. Bu nedenle sol, bir sınıfın tarihsel mücadeleleriyle ortaya çıkmadığından ekonomik bir karşılığı olmayan, daha çok ekonomi dışı tarihsel aykırılıklar ve mezhepsel bağlamda oluştu.
Kapitalizm kendi rüştünü ispat edemediğinden (tarihsel gelişimini sağlayamadığından) sola yaslanmak yerine sol demokrasiyi ve demokratik sosyal devlet ilkesini ikinci plana attı. Batı’da sağ ve sol partiler iktidarı kolayca el değiştirirken Batı, mal ihraç ettiği ve ekonomik sömürgesi durumundaki gelişmekte olan ülkelerde sol iktidarları ve sosyal devlet anlayışını teoride kabul etti; gerçekte ise iktidara gelen sağ partilerin demokrasi dışı politikalarına ses çıkarmadı, sağ hükümetleri politikalarıyla destekledi.
Yenilgiyi Kabul Etmeyen İktidar
Doğu devletlerinde iktidar kendini dönüştürüp yenileyemediğinden, iktidardan uzaklaşmamak için “Küçük olsun, benim olsun” diyerek küçülüp ayakta kalmaya çalışırken aynı zamanda kendi kendini yok ediyor. Bu nedenle iktidarı ele geçirenler, liderleri yok olana kadar her şekilde iktidarda kalabilmek için her türlü çabaya girer; yenilgiyi bile kabullenmeden ayakta kalmak için her yolu deneyerek var gücüyle savaşır.
Doğu toplumlarında denkler arasında iktidarın el değiştirmesi kendi yok oluşu olarak algılandığından, geri çekilip muhalefete geçmek ve iktidarı bırakmak yerine intihar etmek tercih edilir; yenilgi kabul edilmez. Yenilgi kabul edilmediği için kendini yenileme, yeni sürece adapte olma, yeni kurumlar ve yeni yapılar üretme yoluna gidilemez. İktidar, şeklen bile ayakta kalabilmek için her türlü vesayeti kabul etmeye başlar; ama kendini yenilemez, yeni bir lider ve yeni bir düşünce üretmez. Bu da Doğu’daki kralların, padişahların, sultanların kapitalist çağda kendilerinin kapitalist versiyonlarını üretememesinin sebebidir.
Osmanlı’da Biat Kültürü
Bu nedenle Osmanlı’da padişah, payitahtını korumak için bir başka devletin, İngiltere’nin mandasını kabul etmiş; ama iktidar (padişah) muhalefetle barışarak meşruti bir yönetime evrilememiştir. Bu yüzden Türkiye’de padişahlığın ve sermaye birikimi yaratamayan feodalitenin gerek alt yapıları (kurumları) gerek üst yapıları, yani tinsel ve kültürel kurumları, hemen her biri biat kültürü içinde yetişmiştir.
Yeni sermaye sınıfının yaratılmasını sağlayacak tarihsel argümana sahip olmayan, aksine sermaye birikimini yok eden iktidar yapısı yüzünden üretim sınıfı yerine bir tüketim toplumu, dev bir bürokratik toplum (saray avanesi) yaratılmıştır.
Osmanlı, ekonomik çöküşe rağmen bir ekonomi politikası bile üretemeden savaşlarda direnmiş; Birinci Dünya Savaşı ile küçülürken kendi içinden çıkan dinamik güçlerin yardımıyla yeni devlet ortaya çıkmıştır. Ama padişah, toplumu (devleti) kurtarmak için Anadolu hükümetini desteklememiş, düşman milletlerle birlikte yeni iktidarı boğmaya çalışmış; başaramadığını görünce de İngiliz hükümetine iltica ederek kendi kendini imha etmiştir.
Padişah, kendini yenilemek ve yeniden ayağa kalkmak için içsel güçlere, topluma ve halka dayanmak yerine sömürgeci devletlerin (İngiltere) desteğini almaya çalışmıştır. Kurtuluş Savaşı’nda toplumdaki yeni güç dengeleriyle (Ankara hükümeti) birleşmek yerine İngiltere’yi tercih etmiştir.
Temsilî Demokrasi ve Muhalefet
Temsilî demokrasi Doğu toplumlarında ortaya çıkmadığından muhalefet, ekonomik bir temelden yoksun olarak tarihsel ve deklase gruplarla, milli ekonomi dışı arızi bir milliyetçilikle ve ümmetçi yaklaşımlarla şekillendi. Muhalif olmak yerine iktidara yakın olmayı tercih eden milliyetçilik, milli bir ekonomik mücadelenin içinden çıkmadığından milli ekonomi politikaları hiçbir zaman milli kalkınmayı başaramadı.
Feodalitenin ürettiği, tarihsel ümmetçi ayrılıklara dayanan mezhepsel klikler güçlü bir demokratik muhalefet yaratamadı. Bu yüzden iktidar ancak tökezlediği, kendini yeniden üretemediği ve ekonominin toparlanmaya muhtaç olduğu dönemlerde iktidarı geçici olarak muhalefete bırakır; aynı zamanda sosyal ve sol ekonomileri çalışamaz duruma getirip toplumun soldan uzaklaşmasını sağlayarak kısa sürede yeniden iktidara yürümenin her yolunu dener.
Temsilî parlamenter demokraside sağ iktidarlar çoğunluğu bulabilirken sol ve muhalif olanlar yukarıdaki sebeplerden dolayı hiçbir zaman tek başına iktidar olamamıştır.
Batı’da Demokrasinin Tarihsel Gelişimi
Batı, küçük krallıklar içinde var olduğu ve iktidar sürekli el değiştirdiği için Orta Çağ’ı tek bir ailenin yönetimi altında yaşamadı; bu yüzden kurumları ekonomik temellere dayandı. Özellikle Orta Çağ’da Haçlı Seferleri sırasında, papazın birleştirici gücüyle ortak bir savaş politikası etrafında toplumlar yerel düzeyde birleşerek büyüdü; meclisler kralların yetkilerini kısıtlayarak demokrasinin tarihsel perspektif içinde gelişmesini sağladı.
Oysa Osmanlı’da padişahın kulları ve ona tabi bir yönetim mekanizması vardı. Ancak Birinci Meşrutiyet’le birlikte Osmanlı’ya meclis kavramı girdi ve padişahın yetkileri kısıtlanmaya başlandı; ama hiçbir zaman gerçek bir muhalefet ve sosyal demokrasi hayata geçirilemedi.
İmparatorluklarda, Osmanlı İmparatorluğu’nda da, tarihsel Doğu-Batı ticaret yolları ve savaş-ganimet ekonomisiyle büyüme sağlandığından iktidar kolay el değiştiremedi. Osmanlı’da aynı aile kendi içinde güçlü kurumlar yaratırken muhalefeti yok etti; ekonomisi güçlenen toplumların artı birikimlerini kendine mal ederek (devlete gelir kaydederek), karşı çıkanları ve isyanları tümden yok ederek ayakta kaldı ve böyle büyüdü.
Batı’da ise tarihsel birikimler ve sermaye birikimi sonucunda yeni ekonomi odaklarıyla yeni ve güçlü devletler ortaya çıktı. Savaş ekonomisinin yerini sömürge ekonomileri aldı ve sermaye birikimi yaratıldı. Böylece toplumdaki ilerleme savaş aletlerini değiştirirken aynı zamanda yeni güçlü devletleri ortaya çıkardı. Batı toplumları evrilirken Doğu toplumları kendilerini devrimlerle yeniledi: Rus Sosyalist Devrimi, Türkiye’de Cumhuriyet Devrimi ve Çin Devrimi gibi.
Doğu toplumları bu nedenle koalisyon yapmakta ve koalisyonları sürdürmekte zorlanıyor. Çünkü birikimi…
İbrahim Gözel
SosyalSanat Değişmeyen tek şey değişimdir
Emeğinize sağlık müdürüm güzel bi çalışma olmuş, tamamını okudum. İnsan ürettikçe özgürleşir üretmezse çalışmazsa köleleşir…