Suç Olgusu
Suç Nedir?
Suç, insanlar var olduğundan ve birlikte yaşamaya mecbur olduklarından beri vicdan ile kamu vicdanı arasındaki çelişkiden doğan bir durum, bir oluşum, bir vakadan başka bir şey değildir.
İnsan, birlikte yaşamaya başlamadan önce hayvani kurallar içinde var olma mücadelesi verirken suç ve suçluluk yoktu; sadece hayatta kalmanın koşullarını yaratma sorunu vardı. Bu sorunları kim aşarsa hayatta kalabiliyordu. İnsanlar birlikte yaşamaya başladıklarından beri tabiatın kurallarını yıkmaya, yeni kurallar koymaya ve cezalar vermeye başladılar. İnsanın hafızası hayvanınkinden gelişmiş olduğundan cezanın mahiyetini, şeklini ve zamanını kendisi belirlemeye başladı. Hayvanlarda sürüye saldırı olduğunda, karşı koyabilecek güçleri varsa karşı koyuyor, yoksa kaçıyorlardı. Düello bittiğinde ve biri kaybettiğinde kaybeden ya kaçıp kurtuluyor ya da canından olup yem oluyordu; karnı doyan taraf da olay yerinden uzaklaşıyordu. Yeni ihtiyaçlar ortaya çıkana kadar her şey sütliman, kendi hâline bırakılıyordu.
Hafıza ve Tarih
İnsanı hayvandan ayıran, insanı insan yapan şey onun hafızasıdır, yani tarihidir. Ne kadar uzun bir tarihe sahip olursa insanlaşma süreci o kadar gelişmiş bir yapıya ulaşır. Bu tarih, insan hafızasının gelişim tarihidir. İnsan hafızasını ne kadar sağlam tutar ve tarihini (geçmişini) ne kadar iyi okursa geleceğini de o kadar iyi tasarlar. Tarihi olmayanın uzun bir geleceği de olmaz. Dolayısıyla hafızası olmayan bir toplum, aynı hastalığa yakalanma ve ondan kurtulma sorunlarını her zaman yaşar. Dün hafıza insan beyniydi: eksiltici ve aynı zamanda yanlı bir hafıza. Bilgi ve vaka kimin hafızasında kalırsa onun yorumlarıyla yeniden ortaya çıkar. Beynin hafızası, vicdan ile “ben” arasında sıkışmış bir hafızadır.
Vicdan, Birikim ve Paylaşım
Vicdan, toplum içinde yaşama kurallarını belirlerken “ben” ile çelişki hâlindedir. Hayvanlarda gelişmiş bir beyin ve dolayısıyla hafıza olmadığından vicdan sorunu da yoktur. Hayvan ihtiyaçlarını doğal güdü ve dürtüleri aracılığıyla giderir; “ben” ve aile kavramı, yavruyu koruma (nesli devam ettirme) güdüsünden başka bir şey değildir. Zorunlu ihtiyaçlarını (yeme, içme gibi) giderdikten sonra her şey eski hâline döner. İnsanın bir hayvanı kesip yemesi ne kadar doğalsa bir hayvanın başka bir hayvanı parçalayıp yemesi de o kadar doğaldır; bu, bir denge içinde var olur.
Hayvanın hafızası kayıt tutacak kadar gelişmediğinden çevresel koşulları, geçmişi, geleceği ya da yanındakileri hesaba katmaz. Her hayvan ya tek başına avlanır ya da sürü hâlinde yaşar; sürü hâlinde avlanan hayvanlar azdır. Çoğu hayvan sadece yavrularını doyurmak için fazladan avlanır; bunun dışında her hayvan kendi ihtiyacını kendisi karşılar, kendi yiyeceğini kendisi bulur. Gelişmiş, kayıt tutan bir hafızası olmadığından birikim yapma yeteneği kısıtlıdır ve kodlanmış hareketler bütünü içinde var olur. Sürü ya da topluluk, ihtiyaçlarını ve birikim sorunlarını birlikte giderir. Büyük bir hafıza ve birikim sorunu olmadığı için paylaşım sorunu da yoktur; paylaşım sorunu yoksa çatışma ve kavga da olmaz.
Oysa insanoğlunda en önemli şey biriktirmektir: hafızaya bilgi biriktirmek, elde ettiği şeyleri biriktirmek. Bir arada yaşamaya başlamak, en önemli sorun olan birikim sorununu ortaya çıkarmıştır. Her birikim sorunu aynı zamanda bir paylaşım sorunu yaratır. Birikimin yalnızca biriktiren için olmaması, sonradan paylaşıma başka kişilerin de dahil olup pay alması, üreten ile tüketen arasında uzlaşmaz bir çelişki yaratmıştır. Uzlaşmaz çelişki de suç olgusunu yaratır.
Hayvanda birikim olmadığından paylaşım sorunu ve suç olgusu da yoktur. Hayvanlar yemlerini yerken kimseyle paylaşmaz; ama karınları doyduğunda kalanı sırtlarına alıp götürmezler, kalanı yanı başında bekleyen diğer hayvanlar aralarında paylaşır. Paylaşım, karın doyana kadar yemekle sınırlıdır; gerisi ortada kalır. Paylaşım sorunu sadece bir sıra sorunudur: Sırası gelen hayvan kalan paydan hissesini alır, karnı doyan çekip gider. Bir hayvanın başka bir canlıyı sadece karnını doyurmak için parçalaması, öldürmesi doğada suç değildir.
Suçu Toplum Belirler
Suç, toplumların ve toplulukların ortaya çıkmasıyla zemin bulmuş bir fiildir. Bir eylem toplumların ihtiyaçlarının, duygularının ve düşüncelerinin doğrusal bir uzantısında olduğu sürece suç kabul edilmemiştir. Her toplum kendi doğrularını belirlerken kendi çıkarlarına aykırı eylem ve edimleri suç kabul etmiştir. Kabileler arasında adam öldürmek suç değildir, ama kabile içinde suçtur. Kimsesi olmayan birini öldürmek hafif bir suçken topluluk reisini öldürmek büyük bir suçtur.
Suç, toplumun kendi koyduğu kurallara uyulmamasıdır ve suçluyu belirleyen şey de suçu işleyenin toplumsal statüsüdür. (IV. Murat’ın kendisi şarap içerken içki yasağını ve dolayısıyla “suçu” ortadan kaldırması gibi; trafik polisinin trafik ihlali yaptığında bunun suç sayılmaması, milletvekilinin dokunulmazlık hakkı gibi.) İktidardakiler kendi suçlarını affedebilirken alt katmanlardakilerin suçu yakalandıkları anda infaz edilir.
Kurallar ve Kaideler
Her toplum kendi kural ve kaidelerini koyar. Kurallar bozulabilse de kaidelerin genel geçerliliğinin korunmasına dikkat edilir. Kaideler, suçu ve dolayısıyla cezayı gerektiren durumlar olarak toplumlara yerleşmeye başlar. Kuralların bozulması bir kabahat olarak görülürken kaidelerin bozulması, o topluluğun mihenk taşlarının yıkılması anlamına gelir.
İnsan toplu olarak yaşamaya başladıktan sonra o toplumun dayandığı kaideler (kesin kurallar) vardır. Toplumu bir arada yaşamaya mecbur eden faydaların yanında, kişinin hayvanınkine benzer bir serbestliği elinden bırakmasını gerektiren sınırlamalar ve yaptırımlar da vardır. İnsan, yaptırımlar ne kadar ağır olursa olsun toplumdan ayrılamaz; çünkü tek başına yaşamanın doğada bir avantaj değil dezavantaj olduğunu görmüştür. Bu yüzden en akıllısından en delisine kadar kimse tek başına yaşamayı göze alamamıştır. Göze alan olsa da bu bireysel bir eylem olduğundan ne bir kurumsallık ne de bir yapı oluşturabilmiştir. Tek başına avlanmak insani bir yapı olmadığından deli bile toplumdan uzaklaşmadan hayatını sürdürür.
İnsanın birlikte yaşaması bir tarih oluştururken insan hafızasının genişlemesinin ve gelişmesinin de yolunu açmıştır. Oysa tek başına yaşayan birinin zengin bir tarihe sahip olması zordur; tarihi sadece doğayla savaşındaki deneyimlerle biçimlenir. İnsanın insanla yaşaması ise başka insanların yapılarını ve örneklerini çoğaltır. İnsan beyninin gelişkin hafızasının öğrenilenleri tutması, onları yeniden üretmesi ve başkalarının da aynı şekilde görerek öğrenmesi (yaşayarak, tecrübe ederek değil) insandaki hızlı gelişimi sağlamıştır.
İnsan Yaşadığı Yerin Ürünüdür
İnsanı etkileyen ve biçimlendiren, doğal çevresinin yanında, etkileyen ve etkilenen bir bütün olarak toplumun içinde yaşadığı çelişkiler, insanların izlenimlerinden oluşan deneyim ve bu deneyimin yaşamın diğer safhalarında da kullanılmasıdır. İnsan yaşadığı yerin tezahürüdür; bu yüzden kişi nerede yetişmişse oranın bir ürünüdür ve o birimin olumluluklarını ve olumsuzluklarını içinde barındırır. Kişinin çevresine rağmen ayıklayıp seçtiği “ben”ini yeniden biçimlendirme çabası da onun çelişkilerini, olumluluklarını ve olumsuzluklarını ortaya serer.
Diyet, Kan Davası ve Ceza
Kaidelerin bozulması toplumun bir şekilde zarar görmesine neden olur ve toplumun bu zarardan kurtulması gerekir. Zarar ödenemeyecek bir zararsa onun diyeti (karşılığı) istenmiştir; ödenebiliyorsa zararı ödeme zorunluluğu getirilmiştir. Savaşta kaybeden tarafa karşılık verme ve zararı ödeme zorunluluğu getirilmesi gibi; yoksa kaybedenin yaşama hakkı elinden alınır.
Toplumlar kuralların bozulmasına karşı kişiyi toplumun dışına itme, ayıplama, kötü görme, hor görme, küçümseme, adam yerine koymama gibi hafif ahlaki yaptırımlara başvururken, kaidelerin bozulmasına (örneğin ölümlü bir vakaya, malın çalınmasına ya da kadının kaçırılmasına) karşı ağır yaptırımlar ve müeyyideler getirmiştir. Bunlarda da aynı karşılık verilmiştir: Ölüme ölüm, göze göz, dişe diş; çalınana karşılık hırsızın malının alınıp mağdura verilmesi, kadının geri alınıp iade edilmesi ya da hırsızlık yapan elin kesilmesi (diyet).
Bu, toplumda daha da artarak devam etmiştir. Küçük bir mesele yüzünden aileler kan davası gütmüş, kendi cezalarını kendileri vermeye devam etmiştir. Bunlar husumeti artırırken toplumlar, ceza gerektiren suçların işlenmesini önlemek için suçluyu asarak, boğazını keserek suçu ve suçluyu azaltmaya çalışmış; ama ne suçu ne de suçluyu ortadan kaldırarak toplumu bu tür suçlardan kurtarabilmiştir. Hırsızların kolları kesilmesine rağmen suç başka bir yerde, başka bir kişide yeniden ortaya çıkmıştır. Cezanın, toplumların hafızasında kaldığı süre kadar suçu ertelemekten başka bir faydası olmamıştır.
İdamlar herkesin içinde ibret olsun diye yapılırken idam edileceklerin sayısı azalacağı yerde, o toplum idamlarına devam ettikçe üzerine oturduğu kaidelerin (direklerin) değişmesi yüzünden kendisi değişmek zorunda kalmıştır.
Toplum aile gibi kan davası güdemez; toplum kendini yok etmeyi göze alamaz. Ama aile, kendi can parçalarının gözünün önünde yakılmasıyla düşmanlığı artırarak çoğaltmıştır.
İleri toplumlarda idamla cezalandırmanın, bireyin vicdanını ve kamu vicdanını rahatlatmaktan başka bir faydası olmamıştır. Bireyin vicdanının aşılmasına neden olan şeylere karşı bir gem, kısmi bir fren mekanizması işlevi görmekten öteye geçmemiştir. Ama hızlı giden bir toplumda gemin ya da frenin ne kadar faydası varsa onun da o kadar faydası vardır.
Suç Nereden Çıkar?
Suç, toplumun yapılmasını men ettiği; toplumu zarara uğratan, dumura uğratan ya da kendini yeniden idame ettirecek şeyleri elinden alan bir fiil karşısında birinin ya da birilerinin rahatsızlık duyması, bu sorunu dile getirmesi ve hak talep etmesiyle ortaya çıkan bir fiil, eylem, durum ya da düşüncedir.
Suçu belirleyen şey, toplumu yapılandıran mekanizmalardan birinin rahatsız olması ve talepte bulunmasıdır. Örneğin biri yaşlı ve kimsesiz birini boğarak öldürse, kimse bunu sorun olarak görmediği ve suçu ortaya çıkarmadığı sürece olayın üstü kapatılabilir; ancak bir kişi ya da kurum bu durumdan rahatsız olduğunda suç fiili araştırılır. Yoksa suç oluşmamış gibi olağan kabul edilebilir. Bir hasta doktorun kusuru yüzünden ölmüş olsa bile rahatsızlık duyulmadığı ve talep edilmediği sürece toplum bunu bir mukadderat (kader) olarak görüp olağan kabul eder ve suç sayılmaz.
Dinler, suç ve suçlu toplumu şüphelendirecek kadar rahatsız etmediği sürece kazalarda ya da bilinmeyen durumlarda olayı fazla deşmemek için “Onun kaderi buymuş” diyerek toplumun aynı şekilde devamını sağlamaya çalışır. Çünkü elindeki gücün araştırılması yeni güçlerin çıkmasına ve yeni suçların oluşmasına neden olacağından ispatlanamayan (şahidi olmayan) şeyi Tanrı’ya gönderme yaparak kapatır.
Demek ki bir eylem toplumun içinde alenen olmadığı sürece her zaman suç kabul edilmez; suçlu işi alenen yaptığında ise kıyas yoluyla nitelendirilip cezalandırılmaya çalışılır. Küçük, kapalı köy toplumlarında gördüğümüz budur.
Burada da gördüğümüz gibi insan hafızası ne kadar geniş ve gelişmişse suç, kabahat ve kaza birbirinden ayrılarak cezalandırılır. Toplumun belleğinin zayıf olduğu aşamalarda ise ancak alenen oluşan bir durumda yargıya varılmaya çalışılır. Gizli yapılan şeylerde ise “mukadderat” ya da “kader” deyimiyle sır perdesi içinde cezalar verilirken kamu vicdanı belli yönlere çekilmeye çalışılır. Kamu vicdanı önünde yargılama yapılsa bile ancak örnekler ve kıyas yoluyla yapılır.
Vicdan Muhasebesi
Suç olgusu ancak toplum kişiyi suçladığında ortaya çıkar. Suçlu ister suç işlemiş olsun ister olmasın, ancak bir başkası onun üzerinde bir talepte bulunursa toplumun içindeki yargı mercileri harekete geçer. Bu yüzden kamu vicdanı sessiz bir vicdan değildir; kimin sesi çıkarsa ona cevap veren vicdandır. Oysa kişinin vicdanı sessizdir. Birey vicdanı, toplum içinde kendine alan bulmaya çalışırken kat ettiği mesafe kadardır ve bu mesafe iyilik ile kötülük arasındaki gelgitlerde oluşur.
Toplum bireyi biçimlendirmişse iyilik ile kötülük arasındaki mesafe uzar. Birey eğitilmemişse iyilik ile kötülük arasındaki vicdan muhasebesi birbirine çok yakın ve iç içe geçmiş gibi durur; suç ile suçlu, haklı ile haksız kavramları iç içe geçer. Suçu suç olarak kabul etmediğinden onu kendine bir iş ve meslek (yaşamak için zaman harcadığı bir uğraş) olarak görür; haksız olduğu hâlde kendini haklı görebilir. Vicdan muhasebesi yapabilen insan ise zaten kendi kendini vicdanında cezalandıracaktır.
Bireyde, eskilerin deyimiyle “ar damarı yırtıldığında”, yani yasak bölgeye geçiş sınırı ortadan kalktığında, iyilik ile kötülük birbirine yakın olduğundan geçişler çok kısa sürede ve kolayca olur. “Bu kişi iyiyken neden kötü oldu?” sorusunun cevabı da budur.
Bu sınırı toplum belirlemeye çalışırken birey de ihtiyaçlarına, güdülerine, istek, arzu ve umutlarına paralel olarak sınıra yaklaşır ya da uzaklaşır. Kişinin karakter yapısı da onu bu sınıra zorlayan, yeni sınırlar koyan bir mekanizma geliştirir (kendi yorumlarını katar).
Hiçbir birey tümüyle iyi olamayacağı gibi tümüyle kötü de olamaz; ancak kötülük çıtasını alçak tutar ya da onu bir adım ötede, yakınında tutarak geçişleri kolaylaştırır. Ama herkesin bir sınırı vardır; yoksa kendi vicdanı onu parçalar. İyiliği ve kötülüğü kendi hafızasında yeniden belirlemediğinde toplumun cezalarının yanında kendine verebileceği cezalar çok daha düşündürücüdür (intihar vakaları).
Sınırı Zorlayanlar
Suç işleyen kişi, sınırları zorlayan ya da sınırı biraz daha ileriye çeken kişidir. Sınır olmazsa vicdan da olmaz; dolayısıyla bellek ve akıl da olmaz. Vicdansızlık ancak akılsızlıkla özdeştir. İyi ile kötü arasındaki alanın genişletilmesi sadece gayrimeşru alanda değil, dinlerin her dönemde ayrı ayrı ortaya çıkmış kural ve kaidelerinin, zamanlarının dışında bugün de uygulanmasında görülür.
Dindar geçinenlerin eskilerden kopyalayıp kullandığı iyilik alanını genişletme çabaları (Tanrı’ya daha yakın olmak için zikir çekme, nafile ibadetler, arkaik dinlerden kalma mum yakma, çaput bağlama), yaşayan toplumun içinde birer sapmadan başka bir şey değildir. Topluma zarar vermediği ve toplumu kendine benzetmeye çalışmadığı sürece hoş görülebilir. Ama topluma dayatıldığında, toplumu boşa zaman harcamaya iterek, diğer toplumların yeni uygarlıklar ve icatlar yaptığı bir dönemde hayatın akışı içinde geri kalmaya ve kendi kendini uyutmaya yönelten biçimlerden biri olur.
27.04.1999
Yer Altı Dünyası ve Negatif Alan
Belirlenen sınırı aşan kişi, o toplumun suç saydığı alana geçmiş, orada bir eylemde ya da durumda bulunmuştur. Gerçek ile yalan dünyası nasıl ayrıysa, suçlu ile suçsuz eylem alanları da ayrıdır; suç alanı gayrimeşru bir alandır (iyi ile kötü arasındaki sınırın genişletilmesi). Gayrimeşru alanın da kendine has bir hiyerarşi içinde normları, kuralları ve kaideleri vardır. Hırsızın fakir bir insandan ya da en yakın ailesinden ve çevresinden çalmaması, bir kişiyi arkadan haince öldürmemek, ölüye eziyet etmemek gibi; hırsız, azılı katil ya da tetikçi kendine has kurallarını yaratır.
Yer altı dünyası (suç dünyası) kendi kaideleri içinde yaşama ve yaşatma olanağı bulur. Pozitif dünya gibi negatif dünyanın da kendine göre olumladığı ve olumsuzladığı bir eylem bütünü vardır. Bu durum, insanın bütünlüğünün kendini parçaladığı noktaya kadar sürer; o noktada negatif alan küçülür. Negatif alan küçüldükçe ve olumladığı alan azaldıkça o kişinin şiddeti kendine döner; artık delilik sınırındadır. Şiddet karşı tarafta bir haklılık yaratamayacak, kendine zemin bulamayacak duruma geldiğinde kişi kendine zarar vermeye başlar ve oradan da son kurtuluş olarak intihara sürüklenir.
Delilik ve İntihar
İntihara gidiş sürecinde insan, ikinci “ben”iyle (alt ben, ya da şeytan, cin diyebiliriz) iletişim kurmaya başladığında artık pozitif dünyadan sanal dünyaya (negatif dünyaya) geçmiştir. Akıl pozitif dünyanın (gerçeklerin ve maddi dünyanın) içinde olduğundan, sanal (negatif) dünyada bellek gerekli gereksiz bilgilerle donanırken yaşananlar gerçek olmadığı için akıl üretemez. Bu yüzden kişi akılsız eylemler bütünü içinde kendi boşalımını, sevincini ya da isteklerini yerine getirerek tatmin olma yoluna girer. Bu nedenle deliler yaptıklarından sorumlu tutulamaz.
Deli, hayvani akla, yani yeme, içme, seslenme gibi dürtü ve güdülerle yaşamaya geri döner. Hatta hayvani eylemlerin kendi bütünlüğü varken insanda güdü ve dürtüler akılla bütünleştiğinden, deli bir hayvan ya da başka bir canlı gibi doğayla bütünleşik bir hayatı idame ettiremez. Delirmiş insanlar doğada hayatlarını tek başlarına sürdüremez. Akli melekenin bulanması ya da kaybolması insanı hayvan derekesinin de altına çeker ve tümüyle başka insanlara bağımlı yaşamaya başlar. Hayvan kendi güdü ve dürtüleriyle doğada yaşamını sürdürürken aklı karışan insanda kendine dönme, intihar ve hatta hayvani dürtü ve güdülerin bile yok oluşu görülebilir.
Suç Önlenemez, Azaltılabilir
İnsan, suçu yüzünden cezalandırılacağını bildiği hâlde hırsızlık, gasp yapar ya da planlayarak adam öldürür. Bunu bilmesi hırsızı çalmaktan, katili adam vurmaktan alıkoymaz. Bunlara ne kadar ağır cezalar verilirse verilsin her çağda ve her dönemde suç olacaktır; ancak çağ ve toplum bu suçları azaltabilir, en aza indirebilir. Kazaların tamamen önlenemeyip en aza indirilebildiği gibi, hırsız bir kişiliğin ya da bir hırsız topluluğunun oluşması da önlenemez. Çünkü hayatın içinde çelişki ve orantısızlık olduğu ve insan geniş belleğiyle daha fazlasını istediği sürece suç ve suçlu ortaya çıkacaktır. Toplum bunu en aza indirebilir, topluluktan bireysel düzeye kadar düşürebilir; bu da ancak gelişkin bir toplum yapısıyla mümkündür.
Adam öldürmek planlı ve programlı yapılıyorsa orada hâlâ çözülemeyen zıt çelişkiler var demektir. Bilim insanları suçun irsi olarak oluştuğuna ve kromozomların diziliminin suçluyu yarattığına inansalar bile, ancak o topluluk için vicdanı rahatsız eden ve birikim yaratan bir kindarlık birikirse o toplumda ölüm ve öldürme olacaktır. Bu, vicdan üzerinde yoğunlaşan bir düşmanlık virüsüdür; kendiliğinden ortaya çıkar, zaman ve zemin buldukça yeniden üretilir. Toplum da kişi de kendi gerekçelerini yaratır.
Kromozomlardaki dizilimin bozukluğu ve o kişinin agresif bir yapıda olması, hızla giden bir arabanın önüne yavaşça ilerleyen bir kaplumbağanın çıkması kadar kazara bir durum olabilir. Kromozom dizilimi bozuk olsa da her makinenin kullanılabileceği alan nasıl ayrıysa her insan da her yerde çalışamaz. Toplumlar agresif bir kişiyi kendi içinde hem eğitebilir hem de karakterine uygun bir yerde daha elverişli biçimde değerlendirebilir.
“Suçtan ari bir cemiyet normal değildir.” Bu söz doğrudur; suç işlemeyen, hatta hata yapmayanlar ancak ölüler ve delilerdir. Yeni şeyler yapan, bir şeylerle uğraşan kişi hata yapar; bu hata aynı zamanda suç teşkil eden bir durum yaratabilir. Hatalar, onları düzelten toplumları ilerletecektir. Toplum, suç teşkil eden hataları en aza indirmeye çalışarak gelişimini tamamlar.
SosyalSanat Değişmeyen tek şey değişimdir


Çok güzel bir tespit ”Suçluyu idam etmek veya kısas uygulayıp öldürmekle suçu değil suçluyu ortadan kaldırmış olursunuz ama suç o toplumda varlığını sürdürmeye devam eder.” Suçu cemiyet yaratır fert uygular bu yüzden olumlu yönde değişim toplumda yayılmalı ki fert düzeyinde sonuç alınabilsin